ebnfernas

Rys historyczny rozwoju bankowości islamskiej

In Uncategorized on Marzec 29, 2011 at 09:58

Idea finansów islamskich sięga VII w. n. e., chociaż jej odrodzenie w czasach współczesnych nastąpiło stosunkowo niedawno. „Nowoczesne finanse islamskie” miały swój początek w latach 60-tych XX w. Były wówczas postrzegane jako zjawisko spektakularne ale również niejednorodne[1]. Można wyróżnić dwa ważne  okresy w ewolucji współczesnych finansów islamskich:

1) Od drugiej połowy lat 50-tych do końca lat 70-tych (obejmujące narodziny tego zjawiska)

oraz

2) Od początku lat 80-tych do dziś (obejmujące jego rozwój).

Narodziny współczesnych finansów islamskich (od lat 50-tych do 70-tych XX w.)

Od początku lat 50-tych XX w. niewielka grupa naukowców i myślicieli islamskich zastanawiała się nad stworzeniem teoretycznych podstaw systemu finansowego, stanowiącego alternatywę wobec systemu tradycyjnego i będącego jednocześnie zgodnym z naukami Koranu. Kilka lat później idea ta została zrealizowana poprzez założenie:

– Funduszu Pielgrzymkowego w Malezji w 1956 r. (Tabung Haji), oraz

– Egipskiego Towarzystwa Oszczędnościowego w Mit Chmar w 1963 r.

Już te dwie pierwsze islamskie instytucje finansowe pokazują swoistą niejednorodność, charakteryzującą sektor islamski do dziś. Pomimo, że cel ich założenia był podobny (stworzenie ludności wykluczonej z systemu bankowego warunków finansowych umożliwiających rozwój i nie stojących w sprzeczności z zasadami islamu), to podejmowały one różne formy działania. Fundusz Pielgrzymkowy, zainicjowany i finansowany przez malezyjskie władze publiczne, inwestował kapitał pochodzący z wielu drobnych depozytów oszczędnościowych w duże przedsięwzięcia przemysłowe, rolne i budowlane. Rozwojowi tej instytucji towarzyszyło rozbudowane prawodawstwo oraz szeroko zakrojona autonomia w podejmowaniu decyzji. Z kolei Egipskie Towarzystwo Oszczędnościowe, powstałe z inicjatywy prywatnej (jego założycielem był Achmed al Najjar uważany za „ojca bankowości islamskiej”) inwestowało zebrane oszczędności głównie w małe przedsięwzięcia lokalne, związane przeważnie z rolnictwem północnego Egiptu[2]. Depozyty finansowały kredyty, udzielane na zasadzie udziału w zyskach i stratach. Do banku zaczęły napływać pieniądze „spod poduszki”, które służyły finansowaniu małych przedsiębiorstw oraz handlu[3]. Wbrew początkowej idei, w myśl której bank ten miał przyciągać ludność wiejską, odseparowaną od usług finansowych albo ze względu na brak zaufania do instytucji finansowych, albo ze względu na brak takich instytucji w ich najbliższym otoczeniu, Egipskie Towarzystwo Oszczędnościowe zgromadziło większość społeczeństwa kraju[4]. W późniejszym okresie, instytucja ta została upaństwowiona i połączyła się z Bankiem Oszczędnościowym w Nasser.

Przez długi czas bank islamski traktowany był jako swoistego rodzaju eksperyment. Dopiero w połowie lat siedemdziesiątych, islamskie instytucje finansowe zaczęły pojawiać się w wielu krajach muzułmańskich. Wskazuje się na pewien czynnik, który miał wpływ na to zjawisko. Mianowicie, lata siedemdziesiąte to okres dwóch szoków naftowych, których konsekwencją był odpływ pieniędzy z krajów konsumujących do krajów produkujących „czarne złoto” (a więc przede wszystkim krajów muzułmańskich). Przyczyniło się to do wzrostu dochodu per capita w tych ostatnich, co skłoniło wielu ich obywateli do szukania alternatywnych form oszczędzania i inwestowania, zgodnych z zasadami islamu. Ponadto, drugi szok naftowy wiązał się z rewolucją irańską i powstaniem pierwszej republiki islamskiej, co odnowiło praktykę religijną wielu muzułmanów. Trend ten przeniósł się na wiele innych krajów, w których zaczęły powstawać instytucje finansowe, oferujące produkty zgodne z naukami islamu. Niektóre islamskie instytucje finansowe, powstałe w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku, przetrwały do dziś (np. Fundusz Pielgrzymkowy w Malezji czy Islamski Bank Rozwoju- IDB), a niektóre ogłosiły upadłość (Bank Kredytu i Handlu Międzynarodowego- BCCI zlikwidowany w 1991 r.)[5].

W połowie lat 70-tych rozpoczęły się wzmożone analizy i badania prowadzone przez ekonomistów zachodnich w celu sprawdzenia możliwości funkcjonowania systemu finansowego działającego bez odsetek. Wnioski, które zostały sformułowane przez nich w tym czasie można przedstawić następująco:

– Zerowa stopa procentowa oznacza nieskończenie wysoki popyt na fundusze pożyczkowe oraz zerową ich podaż;

– System działający bez odsetek nie jest zdolny zapewnić równowagi pomiędzy popytem a podażą funduszy pożyczkowych;

– Zerowa stopa procentowa oznacza zerowy poziom oszczędności;

– Zerowy poziom oszczędności skutkuje brakiem inwestycji i zahamowaniem wzrostu gospodarczego;

– Dopóki instrumenty zarządzania płynnością nie mogą funkcjonować bez z góry określonej stałej stopy procentowej, prowadzenie polityki pieniężnej jest niemożliwe;

– W krajach, które przyjmą system finansowy działający bez odsetek dojdzie do jednokierunkowego odpływu kapitału[6].

Wymienione wyżej tezy zostały diametralnie zmienione po przeprowadzeniu szeregu badań w oparciu o współczesne teorie finansowe i gospodarcze w połowie lat 80-tych.

 Jeszcze w latach 50-tych i 60-tych L. Metzger z Uniwersytetu w Chicago zaproponował alternatywny system bankowy, w którym kontrakty  bazują na udziale w kapitale bardziej niż na długu i w którym nominalna wartość pasywów nie jest zagwarantowana, ale ściśle wiąże się z nominalną wartością aktywów. Metzger pokazał, że tego typu system nie charakteryzuje się taką niestabilnością jak konwencjonalny system bankowy. Dwadzieścia lat później M. Khan pokazał podobieństwo modelu zaproponowanego przez L. Metzgera do modelu finansów islamskich. Używając bazowego modelu Metzgera, Khan pokazał, że system finansów islamskich jest bardziej stabilny niż system konwencjonalny.

 

Rozwój współczesnych finansów islamskich (od lat 80-tych do dziś)

Lata 80-te i 90-te XX wieku były okresem wyraźnego wzrostu ilości i znaczenia islamskich instytucji finansowych. Przyczyniły się do tego zmiany zachodzące w globalnym środowisku ekonomicznym, do których zalicza się:

– zmianę struktury oraz spadek dochodów dużych instytucji kredytowych;

– tendencję do liberalizacji i deregulacji procesów gospodarczych w ujęciu globalnym;

– postęp w dziedzinie inżynierii finansowej.

Wszystkie te zjawiska sprzyjały rozwojowi alternatywnych instrumentów finansowych, w tym instrumentów zgodnych z naukami islamu.

Lata 80-te i 90-te to okres głębokich zmian zachodzących w obrębie funkcjonowania i organizacji islamskich instytucji finansowych, które zaczęły rozwijać się w sposób bardzo zróżnicowany i zdecentralizowany, pojawiając się na całym świecie. Przyczyniły się do tego badania prowadzone przez zachodnich naukowców, które zmieniły dotychczasowe poglądy na temat funkcjonowania systemu finansowego  działającego bez odsetek. Badanie te przeprowadzone począwszy od 1988 r. dowiodły, że:

– Współczesny system finansowy może funkcjonować bez nominalnej stałej stopy procentowej określonej ex ante; Żadna zadowalająca teoria nie wyjaśnia potrzeby stosowania nominalnej stopy procentowej określonej ex ante;

– Zaniechanie określania nominalnej stałej stopy procentowej ex ante ( i wykluczenie przez to instrumentów dłużnych) nie oznacza braku możliwości czerpania zysku z kapitału;

– Stopa zwrotu z kapitału jest określona ex post i zależy od stopy zwrotu z danego przedsięwzięcia, w które zainwestowano kapitał;

– Oczekiwana stopa zwrotu wpływa na poziom oszczędności, dlatego teza mówiąca o tym, że w przypadku eliminacji stopy procentowej określonej ex ante oszczędności i inwestycje osiągną poziom zerowy, jest nieprawdziwa;

– System działający bez określania nominalnej stałej stopy procentowej ex ante może przyczynić się do osiągnięcia dodatniego wzrostu gospodarczego;

– W makroekonomicznym modelu gospodarki otwartej funkcjonującej bez stałej stopy procentowej określanej ex ante, ale wykazującej pozytywny zwrot z inwestycji określony ex post, teza o jednokierunkowym odpływie kapitału nie jest prawdziwa.

Od wczesnych lat 90-tych było już jasne, że islamski system finansowy nie tylko jest teoretycznie spójny ale również bardzo dobrze funkcjonuje w praktyce. Dowodem na to jest szybki rozwój finansów islamskich w latach 90-tych.

Faza narodzin współczesnych finansów islamskich cechowała się niewielką ilością instytucji działających głównie w Arabii Saudyjskiej, Egipcie i Pakistanie. W kolejnej fazie (rozwoju współczesnych finansów islamskich) powstało wiele nowych instytucji w kolejnych państwach (m.in. w Azji Południowo- Wschodniej i Europie Zachodniej). Finanse islamskie zmieniły w tym czasie również obszar swojego działania. Z początkowej działalności czysto bankowej przeszły do zarządzania funduszami przedsiębiorstw i działalności ubezpieczeniowej[7].

Rozwój bankowości islamskiej na początku lat 80-tych był silnie związany z koncepcją kontraktu finansowego murabaha, opartego na marży. Korzyścią dla przedsiębiorcy wynikającą z tego kontraktu była możliwość nabycia określonego dobra za pośrednictwem banku, który do ceny danego dobra doliczał określoną marżę i sprzedawał je klientowi. Zapłata mogła być odroczona w czasie. Warty podkreślenia jest fakt, że kontrakt murabaha kreuje dług, ale w porównaniu do finansowania opartego na udziale w zyskach  i stratach, jest o wiele bezpieczniejszy dla banku. W przeciągu kilku lat, kontrakt murabaha stał się najpopularniejszą formą finansowania, stosowaną przez banki islamskie, spychając na dalszy plan finansowanie oparte  na udziale w zyskach i stratach (stanowiło ono wówczas niespełna 10% wszystkich operacji banków islamskich). To właśnie kontrakt murabaha stał się przyczyną rozwoju finansów islamskich w nadchodzących latach.

W latach 90-tych, islamskie instytucje finansowe powstały m.in. w krajach Zatoki Perskiej, takich jak Bahrajn, Katar i Zjednoczone Emiraty Arabskie. Wraz z rozwojem islamskich instytucji finansowych na całym świecie i rosnącą wartością funduszy, którymi zarządzały, na rynek weszli również międzynarodowi gracze finansowi.

Na rozwój finansów islamskich po 2000 r. wpływ miały dwa główne czynniki:

– przepływ kapitału właścicieli muzułmańskich z krajów zachodnich do państw rodzimych, oraz

– znaczący wzrost oszczędności w krajach Bliskiego Wschodu.

Procesy te przyczyniły się do wzrostu wskaźnika PKB per capita w krajach muzułmańskich, a szczególnie w krajach eksportujących ropę naftową. Wzrost zamożności społeczeństwa muzułmańskiego skutkowało z kolei większym zainteresowaniem  alternatywnymi formami inwestowania i oszczędzania, zgodnymi z zasadami islamu.

 Autor: Adelina D.


[1] O. Pastré, K. Gecheva La Finance Islamique à la Croisée des Chemins ; “Revue d’Economie Financière”; s.199.

[2] Jak wyżej s. 199-200.

[3] S. Heffernan Nowoczesna bankowość; Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 2007; s. 398.

[4] M. Akacem and L. Gilliam Principles of Islamic Banking: Debt versus Equity Financing; “Middle East Policy”; Vol.IX, nr 1., 2002; 136.

[5] O. Pastré, K. Gecheva ; op.cit. ; s.200.

[6] H. Van Greuning, Z. Iqbal Risk analysis for Islamic Banks; The World Bank, Washington; 2008; s. 10.

[7]  O. Pastré, K. Gecheva; op.cit.;s. 200-201.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: